Af hverju töfðu menn uppgjör Giftar?

Þegar rætt er um Gift (Samvinnutryggingar), er algjörlega óhjákvæmilegt að fjalla um leið um ákvarðanir stjórnvalda á umliðnum árum og það hvernig stefna þeirra hefur gert tilteknum hópum kleyft að fara með almannaeigur í eigin þágu. Að því leyti er margt sameiginlegt með málefnum sparisjóðanna sem ég hef líka skrifað svolítið um og málefnum samvinnufyrirtækjanna. Hvorutveggja lifði í lagalegu tómarúmi og stjórnvöld gerðu ekkert til að bæta úr því. Stjórnvöld gerðu litlar sem engar kröfur til þessara félaga um gangsæi í ákvörðunum og það sem er kannski verst, þau sýndu algjört tómlæti þegar kom að hinni formlegu löggjöf um mismunandi félagaform, þ.e. að hlutafélagaforminu undanskildu. Í raun má segja að öllu öðru en hlutafélagaforminu hafi verið kastað á bál frjálshyggjunnar og hitt látið óáreitt.

Þessi stefna hentaði Framsóknarflokknum ekki síður vel en samstarfsflokknum. Sjálfstæðisflokkurinn fékk sínu framgengt varðandi frjálshyggjuvæðingu atvinnulífsins og á meðan fékk flokkseigendafélag Framsóknarflokksins að leika algjörlega frítt spil. Þar urðu eignalitlir menn milljarðamæringar á örskömmum tíma. Fjáröflunarnefnd Framsóknarflokksins umbreyttist í auðmannastétt.

Salan á Búnaðarbankanum

Sá hópur sem fékk að kaupa Búnaðarbankann á sínum tíma hefur hingað til gengið undir heitinu S-hópurinn. Í þessum hópi voru og eru menn sem voru valdamiklir í Framsóknarflokknum, menn sem voru bæði í viðskiptum og stjórnmálum og gerðu engan greinarmun á því hvar annað byrjaði og hitt endaði. Gengi þeirra í viðskiptum byggði á þeirri grunnforsendu að Framsóknarflokkurinn væri við völd og fjárhagsleg tilvera Framsóknarflokksins byggði á því að þeim gengi vel. Með þetta í huga þurfum við að skoða orsakir þessa hruns sem við okkur blasir nú.

Salan á ríkisbönkunum var liður í frjálshyggjuvæðingu atvinnulífsins, en um leið liður í helmingaskiptum stjórnarflokkanna. Það kom því engum á óvart þegar S-hópurinn svokallaði fékk að kaupa Búnaðarbankann.

Og hvað var S-hópurinn? Eins og áður segir voru leifar sambandsins enn virkar í viðskiptalífinu, m.a. í gegnum Samvinnutryggingar. Það var það sem menn kölluðu S-hópinn, þ.e. gömlu sambandsfélögin. Þeim var stjórnað af fámennum hópi manna sem síðar fékk þetta sama viðurnefni, S-hópurinn. Í þeim hópi voru menn á borð við Þórólf Gíslason, Finn Ingólfsson, Helga Guðmundsson, Ólaf Ólafsson og fleiri. Í dag eru þeir gjarnan kallaðir flokkseigendafélagið, þó svo að einstaka framsóknarþingmenn treysti sér ekki til þess að skýra betur hvað þeir eiga við með því hugtaki. Á einhverjum tímapunkti hlýtur sú stífla þó að bresta og fram munu vonandi stíga einstaklingar sem búa yfir nægilegu siðferðisþreki og hugrekki til að geta sagt okkur söguna eins og hún var. Þangað til verðum við að sætta okkur við hálfkveðnar vísur á borð við þær sem Bjarni Harðarson leggur á borð fyrir okkur.

En aftur að þeim S-hópi sem fékk að kaupa Búnaðarbankann. Þar voru á ferðinni nokkur félög sem tengdust innbyrðist. Þau voru m.a. Egla ehf (félag Ólafs í Samskip) 71,19%, Eignarhaldsfélag samvinnutrygginga (Gift)12,71%, Samvinnulífeyrissjóðurinn 7,63% og VÍS (sem S-hópurinn fékk að kaupa að fullu út úr Landsbankanum stuttu áður en hann var seldur til Samson, n.b. með hagstæðu láni frá Landsbankanum) 8,47%.

Það sem kannski var merkilegast við þessa sölu var að þessir aðilar þurftu ekki að staðgreiða söluverðið, sem var ákveðið 11,8 milljarðar króna. Samt var lögð mikil áhersla á að kaupendurnir hefðu fjárhagslegt bolmagn og kæmu helst með erlent fjármagn inní kaupin. Hvorugt stóðst í þessum tilfelli, þrátt fyrir afar góð fyrirheit og jákvæða kynningu á S-hópnum og hinum þýska banka Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KgaA, sem síðar reyndist aðeins hafa lánað nafn sitt og kom aldrei með eina einustu krónu inn í íslenska lögsögu. Bankinn átti að hafa verið helmingseigandi Eglu en það félag fékk einmitt lán hjá Landsbankanum til að fjármagna sinn hluta kaupanna. Það lán var veitt til S-hópsins rétt áður en bankinn var afhentur til Samson. Þannig gat S-hópurinn greitt útborgun sína í Búnaðarbankanum, sem var í kringum 7 milljarðar, um það bil jafn há upphæð og Landsbankinn lánaði til kaupanna. Hópurinn lagði því í raun lítið sem ekkert fram til kaupanna í byrjun. Einhverja fjármuni hafa þeir þó þurft til og þeir munu líklegast hafa komið úr gömlu sambandsfyrirtækjum sem enginn virtist eiga og enginn vildi augljóslega finna eiganda að á þeim tímapunkti.

Varðandi aðkomu þýska bankans komu síðar fram upplýsingar sem staðfestu grun margra um að bankinn hefði aðeins verið með í kaupunum að nafninu til. Vilhjálmur Bjarnason aðjúnkt við HÍ sagði frá því í viðtali hjá Agli Helgasyni að rannsóknir hans hefðu leitt það í ljós að kaupin á Búnaðarbankanum væru ekki að finna í ársreikningum hins þýska banka. Enn á ný var Ríkisendurskoðun kölluð til í því augnamiði að færa Halldóri og félögum nýtt heilbrigðisvottorð. Ekki stóð á því og í hinu stórmerkilega plaggi stendur að þó svo að ekki sé hægt að sjá merki um það í ársreikningum þýska bankans að hann hafi í raun verið eigandi að Eglu, þá væri heldur ekkert sem gæfi til kynna að svo væri ekki. Og þar með var það út af borðinu og S-hópurinn gat haldið ótrauður áfram.

Stuttu eftir kaupin gekk Ólafur Ólafsson á fund Valgerðar Sverrisdóttur og bað hana um að breyta reglunum sem settar höfðu verið. Samkvæmt reglunum mátti erlendi bankinn ekki hlaupast á brott fyrr en eftir 2 ár en nú vildi Ólafur kaupa hlutinn. Og Valgerður gerði það sem henni var sagt. Síðan hefur ekkert spurst til  Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KgaA.

Með sameiningu við Kaupþing varð til nýr verðmiði á Búnaðarbankanum, verðmiði sem endurspeglaði raunverulegt verðmæti bankans. Samruninn gaf þannig S-hópnum mikinn hagnað en Egla eitt og sér er talið hafa hagnast um 16 milljarða á samrunanum einum saman. Það ber að hafa í huga að aðeins liðu mánuðir frá sölunni á Búnaðarbankanum þar til samruninn var um garð genginn. Það er því ekkert skrítið að margir hafi talað um „milligöngu“ eins og sumir hafa viljað kalla kaup S-hópsins á Búnaðarbankanum.

Í þessu ljósi og aðkomu stjórnvalda að sölu bankanna og þeirri stefnu sem ríkisstjórnin á þessum tíma viðhafði, verður að skoða það mál sem nú er fjallað um, þ.e. málefni Giftar.

Samvinnutryggingar voru notaðar til að færa tilteknum hópi mikil verðmæti og við það jukust jafnframt eignir þessa félags. Þær voru síðan áfram notaðar til að styðja við fjárfestingar þessara aðila og hafa verið notaðar í þeim tilgangi allt til dagsins í dag. Í kjölfar bankahrunsins hafa þessar eignir gufað upp og orðið af engu.

Kaflaskil í sögu Samvinnutrygginga

Samvinnutryggingar voru stofnaðar af SÍS árið 1946. Félagið var svokallað gagnkvæmt tryggingarfélag, sem á mannamáli þýðir að það var enginn eigandi sem gerði kröfu um hagnað, heldur átti félagið bara að standa undir sér á hverjum tíma og veita viðskiptamönnum sínum þá tryggingarlegu vernd sem þeir þurftu. Allur umfram ágóði af rekstrinum fór því ekki í neinn sjóð heldur var hann notaður til að bæta kjör viðskiptavinanna á hverjum tíma. Undir lok níunda áratugarins sameinuðust svo tvö félög, Samvinnutryggingar og Brunabótafélag Íslands undir heitinu VÍS. Þar með varð Samvinnutryggingar ekki lengur tryggingafélag, heldur eignarhaldsfélag sem átti hlutdeild í nýju sameinuðu fyrirtæki. Eftir að sambandið liðaðist í sundur og hvarf af sjónarsviðinu sem stærsta viðskiptablokk landsins fór hljóðlega um Samvinnutryggingar og önnur félög sem voru áður hluti af Sambandinu. Þau voru þó enn til.

Stjórn samvinnutrygginga var kosin af fulltrúaráði sem aftur var kosið á aðalfundi SÍS.  Árið 2004 var tekin ákvörðun um að fulltrúaráð Samvinnutrygginga yrði ekki framar kosið á aðalfundi SÍS, heldur myndi fulltrúaráðið kjósa sig sjálft. Þetta hljómar auðvitað fáránlega, en var samt gert. Þessi ákvörðun var lögð fyrir aðalfund SÍS og þar var þetta samþykkt. Aðalfundur SÍS hreyfði ekki við neinum mótmælum. Reyndar var þar víst einn maður sem eitthvað tjáði sig og færði rök gegn þessari breytingu en eftir smá tiltal kaus hann með breytingunni. Þessi sami aðalfundur, þessir sömu og kusu um þessa breytingu árið 2004, hafa nú tilkynnt að þeir ætli að rannsaka hvað gerðist í Samvinnutryggingum á umliðnum árum.

Og þá að upphafsspurningunni. Af hverju töfðu þessir aðilar uppgjör Giftar?

Hluti af stjórn Samvinnutrygginga þrýsti mjög á um að félagið yrði „eigendavætt“, þ.e. fært fyrrum tryggingartökum til eignar. Þar voru í húfi miklir hagsmunir, bæði einstaklinga og lögaðila, s.s. sveitarfélaga. Þessi sjónarmið fengu lítinn hljómgrunn en smátt og smátt fóru fjölmiðlar að veita málinu athygli og pressa myndaðist á stjórnina að gera eitthvað í málinu. Stjórnarformaðurinn, Þórólfur Gíslason stóðu þó algjörlega harður á því að þetta yrði ekki gert og árið 2004 var gerð sú breyting á samþykktum félagsins sem áður er fjallað um. Það var svo ekki fyrr en að fyrir lá að ekkert yrði úr áframhaldandi stjórnarsamstarfi Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks að stjórnarformaður félagsins tilkynnti stjórninni um að hann vildi fallast á þá tillögu að færa félagið til réttra eigenda. Nánar tiltekið var það daginn eftir að viðræður flokkanna runnu út í sandinn, vorið 2007. Í júní sama ár var ákvörðunin tilkynnt opinberlega og kom hún mörgum á óvart, enda vissu fæstir að þessum miklu fjármunum.

Af þessu tilefni var svo skipuð skilanefnd sem átti að taka við félaginu og ganga frá uppgjörinu. Var gert ráð fyrir að það tæki nokkra mánuði og ætti að vera lokið þá strax um haustið. Ekkert gerðist þó í þeim málum og enn hefur ekkert komið í ljós um hvað olli þeirri töf, a.m.k. ekki frá skilanefndinni sjálfri. Reyndar var haft eftir skilanefndarmönnum að málið væri tæknilega flókið og erfitt að koma saman listanum yfir tryggingartakana en þær skýringar verða að teljast hæpnar.

Samkvæmt mínum upplýsingum kom upp mikill ágreiningur í stjórn Giftar þegar það kom í ljós að formaður stjórnarinnar, Þórólfur Gíslason væri markvisst að koma í veg fyrir að uppgjörið gæti átt sér stað, vegna eigin viðskipta með bréf í sömu félögum og Gift átti stóra hluti í. Með öðrum orðum, að hann væri að losa hlutabréfaeignir sínar á meðan verðið væri enn hátt, en sala bréfa Giftar í Exista og Kaupþingi hefðu án efa haft áhrif til lækkunar þeirra bréfa á þeim tíma. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið var þar um að ræða tvö félög sem restin af stjórninni hafði ekki vitneskju um að væri til, sem voru annars vegar í eigu Þórólfs eða tengdra aðila og hins vegar aðila sem tengdust Halldóri Ásgrímssyni og fjölskyldu hans. Í ofanálag hafði Þórólfur gert leynisamkomulag við bæði Kaupþing og Exista um að Gift myndi ekki selja bréf sín í félögunum. Þessar upplýsingar komu stjórnarmönnum í félaginu í opna skjöldu, enda þýddu þær að stjórnin var í raun farin að vinna þvert gegn hagsmunum félagsins og þeirra sem áttu að taka við eignunum.  Kaup félagsins á 20 milljarða hlut í Kaupþingi í árslok 2007 voru liður í viðskiptum af sama toga, þar sem meginmarkmiðið var að viðhalda háu gengi á bréfum bankans, óháð því hvort það þjónaði langtímahagsmunum eigenda Giftar.

Að lokum var Þórólfur þvingaður til að segja af sér stjórnarformennskunni en fjölmiðlar sýndu brotthvarfi hans litla athygli.

Hvar voru stjórnvöld?

Ábyrgð stjórnvalda í þessu máli er líka töluverð. Ekkert virðist hafa verið gert til að fylgjast með starfi skilanefndarinnar og engar kröfur gerðar á hana um að hún viðhefði gagnsæ vinnubrögð og að þrýst væri á hana um að hraða málinu. Eftir á að hyggja hefði það getað breytt miklu um niðurstöðuna, enda er flest sem bendir til þess að engar málefnalegar ástæður hafi verið fyrir töfinni.

Þeir sem sátu í skilanefndinni munu þó vonandi svara fyrir þessi mál og sýna fram á hvað það var raunverulega sem hefti störf þeirra. Í nefndinni sátu Kristinn Hallgrímsson, Sigurður Jónsson og títtnefndur Þórólfur Gíslason.